موسیقی بلوچستان؛ از صدای سازها تا روایت زندگی
به گزارش مجله سامی، گاهی برای آشناشدن با یک سرزمین، باید به صداهاش گوش بدیم. موسیقی بلوچستان از همین راه ما رو به زندگی مردم نزدیک می کنه؛ از آوازهای شاد تا نغمه های دلتنگی و روایت هایی که با شعر و ساز منتقل شدن. اگر برای اولین بار اجرای موسیقی بلوچی رو می شنوین، شناخت چند ساز و چند نام، تجربه شنیدن رو لذت بخش تر می کنه.
موسیقی در زندگی مردم بلوچ چه جایگاهی داره؟
در سنت های موسیقایی بلوچستان، برای موقعیت های مختلف زندگی آواز و نغمه وجود داشته؛ از جشن عروسی و تولد تا کار و آیین های جمعی. لیکو و زهیروک با دلتنگی و دوری پیوند دارن؛ لیکو بیشتر با سرحد و زهیروک با مکران شناخته می شه. سَوت هم به بخشی از ترانه ها و نغمه های عاشقانه و شاد گفته می شه. این نام ها فقط چند نمونه از تنوع موسیقی منطقه ان. [1]
در سنت روایت خوانی یا شَئر، خواننده داستان های عاشقانه، حماسی یا تاریخی رو با آواز بازگو می کنه. به این ترتیب، اجرا می تونه راهی برای نگهداری روایت ها و حافظه جمعی هم باشه. [1]
سازهای خاص و شناخته شده بلوچستان
سَرود یا سُروز؛ ساز آرشه ای بلوچستان
این ساز رو در بسیاری از منابع فارسی با نام قیچک هم معرفی می کنن. نوازنده با آرشه سیم ها رو به صدا درمیاره و صدای کشیده ساز می تونه همراه آواز یا حامل ملودی باشه. وقتی در یک اجرا نوازنده ای رو می بینین که ساز رو عمودی نگه داشته و آرشه می کشه، به شکل کاسه و طنین اون توجه کنین. [1، 2]
تنبورک؛ همراهیِ پیوسته با آواز
تنبورک، که در منابع با نام هایی مانند دَمبورگ هم دیده می شه، یک ساز زهیِ زخمه ای با دسته بلنده. در بسیاری از اجراها نقش همراهی و ایجاد زمینه ریتمیک رو بر عهده داره. برای شنیدن نقش این ساز، فقط دنبال ملودی اصلی نباشین؛ به الگوی تکرارشونده ای گوش بدین که اجرا رو پیش می بره. [1]
بنجو؛ سیم و کلید در کنار هم
بنجوی رایج در موسیقی بلوچی، سازی کشیده و زهیه که ردیفی از کلیدها روی اون قرار داره. نوازنده با زخمه زدن به سیم ها و فشردن کلیدها، نت ها رو اجرا می کنه. این ساز با بانجوی بدنه گردِ موسیقی آمریکایی فرق داره. صدای روشن و امکان اجرای جمله های پرتحرک، بنجو رو به یکی از سازهای شنیدنی این موسیقی تبدیل نموده. [3]
دونَلی؛ دو نی در یک اجرا
دونلی از دو نی تشکیل شده که نوازنده هم زمان در اون ها می دمه. معمولاً یکی ملودی رو اجرا می کنه و دیگری صدای همراه رو نگه می داره. کنترل نفس، انگشت گذاری و پیوستگی صدا از بخش های سخت نوازندگی اونه. برای آشنایی با صدای این ساز، اجراهای شیرمحمد اسپندار نقطه آغاز مناسبیه. [4، 5]
دهلک؛ ضرب و حرکت
دهلک سازی کوبه ای با دو سطح پوستی در دو طرف بدنه ست که با دست نواخته می شه. تفاوت صداهای دو طرف و ترکیب ضربه ها، الگوهای ریتمیک متنوعی ایجاد می کنه. در یک گروه موسیقی، دهلک می تونه حرکت و انرژی اجرا رو برجسته تر کنه. [4]
چند موسیقی دان و نوازنده شاخص بلوچ
کمال خان هوت: از چهره های مهم آواز و روایت خوانی بلوچی بود. پیوند اجراهاش با شعر و داستان، نامش رو در معرفی میراث شفاهی بلوچستان برجسته نموده. [6]
شیرمحمد اسپندار: استاد دونلی از بمپور که اجراهای داخلی و خارجی و آثار ضبط شده اش، در شناساندن صدای این ساز نقش داشتن. [5]
دین محمد زنگشاهی: نوازنده برجسته قیچک و رباب، خواننده و از چهره های مهم موسیقی سرحد بود. او علاوه بر اجرا، بخشی از دانسته های موسیقایی خودش رو در کتاب موسیقی بلوچستان؛ مکران و سرحد ثبت کرد. [2]
عبدالرحمان سُرزهی: نوازنده شناخته شده بنجو که در معرفی این ساز به مخاطبان خارج از منطقه نقش داشته. همکاری های بین فرهنگی او هم بخشی از مسیر موسیقایی شه. [7]
این لیست، فقط چند نقطه آغاز برای شنیدنه؛ موسیقی بلوچ هنرمندان و شیوه های اجرایی بسیار بیشتری داره و به مرزهای سیاسی یک کشور محدود نیست.
در اجرای زنده به چی گوش بدیم؟
یک بار به آواز توجه کنین و بار بعد، صدای ساز همراه رو دنبال کنین. ببینین کدوم ساز ملودی رو پیش می بره و کدوم ریتم رو نگه می داره. اگر زبان شعر رو نمی دونین، پرسیدن معنی یا موضوع اون از هنرمند می تونه دریچه تازه ای باز کنه. ترکیب سازها هم از یک گروه به گروه دیگه فرق می کنه؛ قرار نیست در هر اجرا همه سازهای این مطلب حضور داشته باشن.
منابع مطلب
1. محمدتقی مسعودیه، موسیقی بلوچستان، دانشنامه ایرانیکا
2. زندگینامه دین محمد زنگشاهی، همشهری آنلاین
3. مدخل بنجو و منابع سازشناسی آن
4. مدخل دونلی و منابع سازشناسی آن
5. زندگینامه شیرمحمد اسپندار، همشهری آنلاین
6. کمال خان هوت، دانشنامه ویکیجو
7. معرفی عبدالرحمان سرزهی، مؤسسه هنری TrAP
منبع: دالاهو